Da li su SAD upale u iransku zamku? Priznanje poraza ili fatalna greška?

Američka administracija nalazi se pred odlukom koja bi mogla da odredi dalji tok sukoba sa Iranom, dok se u Vašingtonu i dalje razmatra da li nastaviti vojnu eskalaciju ili pokušati da se konflikt okonča diplomatskim putem.

Uprkos pozivima da se „završi započeto“, pojedini analitičari upozoravaju da bi nastavak rata mogao da proizvede posledice koje bi bile daleko skuplje od prihvatanja politički neprijatnog ishoda.

Prema analizi objavljenoj u časopisu The National Interest, osnovni ciljevi zbog kojih su SAD ušle u rat nisu ostvareni. Iran nije trajno sprečen da razvija svoj nuklearni program, dok je njegova sposobnost projekcije moći ostala značajna.

U tekstu se navodi da je iranski nuklearni program pretrpeo samo ograničenu štetu, dok je Teheran sačuvao oko 70 odsto svog predratnog raketnog potencijala.

Iako su njegove vazduhoplovne i pomorske snage oslabljene, taj efekat je, prema autoru, ublažen činjenicom da je Iran ponovo stekao snažan uticaj na svetsko energetsko tržište, dok su američke zalihe savremenog naoružanja ozbiljno iscrpljene.

Autor ocenjuje da bi predsednik Donald Tramp mogao da bude pod pritiskom da pojača sukob umesto da prihvati diplomatski sporazum koji bi podrazumevao značajne ustupke Teheranu.

Kao razlozi za takvu mogućnost navode se politička cena priznanja neuspeha, bojazan da bi povlačenje moglo da ohrabri Kinu i Rusiju, ali i psihološki efekat takozvanih „nepovratnih troškova“, odnosno težnje da se već podnete žrtve opravdaju nastavkom rata. U dosadašnjim borbama, kako se navodi, poginulo je 18 američkih vojnika.

Autor smatra da bi nastavak sukoba imao suprotan efekat od željenog. Umesto jačanja američkog kredibiliteta i odvraćanja protivnika, produženi rat bi, prema toj oceni, dodatno iscrpeo vojni potencijal SAD, oslabio političku volju za buduće intervencije i povećao zamor javnosti od novih vojnih angažmana.

Kao istorijski primeri navode se ratovi u Vijetnamu i Iraku, za koje se tvrdi da nisu ojačali međunarodni ugled Vašingtona, već su ga dugoročno narušili.

Posebna pažnja posvećena je odnosu snaga između dve države. Autor podseća da vojna nadmoć sama po sebi ne garantuje pobedu, jer slabija strana može da pobedi ukoliko poseduje veću spremnost da podnosi dugotrajne gubitke.

Kao primeri navode se Američki rat za nezavisnost, Vijetnamski rat i rat u Avganistanu, gde su slabiji akteri, prema toj interpretaciji, uspeli da nametnu protivnicima toliko visoke troškove da su oni na kraju odustali od daljeg sukoba.

U slučaju Irana, procenjuje se da je Teheran spremniji da podnosi dugotrajan rat nego Sjedinjene Države. Za iransko rukovodstvo, tvrdi autor, ulog predstavlja opstanak vlasti i države, dok američki interesi nisu egzistencijalne prirode. Iranska nuklearna pitanja, kako se navodi, mogu se rešavati i drugim sredstvima, uključujući pregovore ili politiku nuklearnog odvraćanja.

Analiza ukazuje i na slabu podršku američke javnosti za nastavak rata sa Iranom. Navodi se da je podrška niža nego u prethodnim velikim sukobima, kao i da građani nisu spremni da prihvate veće cene goriva radi produžavanja vojne kampanje.

Istovremeno se ocenjuje da bi eventualna velika kopnena invazija mogla da dovede do promene režima u Teheranu, ali da nema naznaka da bi Kongres i američko društvo bili spremni da prihvate ljudske i finansijske troškove takve operacije.

Autor potom poredi sadašnju situaciju sa istorijskim primerima. Navodi da su administracije Lindona Džonsona i Ričarda Niksona nepotrebno produžavale rat u Vijetnamu, dok je Sovjetski Savez predugo ostao u Avganistanu. Suprotno tome, tvrdi da odgovorno državno rukovodstvo mora na vreme da proceni kada nastavak rata više ne donosi stratešku korist.

Kao ilustracija navodi se Vijetnamski rat. Nakon što je Ričard Nikson obećao „časni mir“, u narednim godinama poginulo je više od 21.000 američkih vojnika, uz još veće gubitke među Vijetnamcima. Ipak, 1975. godine Sajgon je pao. Prema autoru, isti politički ishod bio bi postignut i da je rat okončan znatno ranije, uz znatno manje žrtava.

Sličan zaključak izvodi i za Avganistan. Odluka administracije Baraka Obame da proširi vojno prisustvo, navodi se, koštala je stotine milijardi dolara i dovela do velikih gubitaka među američkim i avganistanskim snagama, ali je Kabul 2021. godine ipak pao pod kontrolu talibana. Po toj logici, ranije priznanje neuspeha omogućilo bi Vašingtonu da izbegne dodatne troškove i žrtve.

Autor smatra da bi brzo okončanje rata sačuvalo i američku vojnu moć za buduće izazove. Kao istorijski primer navodi katastrofalni pohod drevne Atine na Siciliju tokom Peloponeskog rata, koji je iscrpeo njenu vojsku i mornaricu i otvorio put pobedi Sparte.

Prema navodima iz analize, SAD su već u prvim mesecima sukoba potrošile veliki deo najmodernije municije, uključujući rakete Tomahawk i presretače sistema Patriot, pri čemu se procenjuje da je iskorišćeno čak do polovine raspoloživih zaliha.

Obnova arsenala mogla bi da traje godinama, što bi, prema autoru, oslabilo sposobnost odvraćanja u Evropi i Aziji. Kao dodatni primer navodi se da je Vašington već obustavio prodaju naoružanja Tajvanu vrednu 14 milijardi dolara kako bi obnovio sopstvene zalihe u slučaju nastavka rata sa Iranom.

Tekst osporava i često iznošenu tvrdnju da dugotrajni ratovi povećavaju kredibilitet velikih sila. Kao primer navodi se irački predsednik Sadam Husein, koji je uoči Zalivskog rata smatrao da iskustvo Vijetnama pokazuje kako SAD nisu spremne da ponovo podnesu velike gubitke.

Citira se i tadašnji šef iračke vojne obaveštajne službe Vafik al-Samarai, koji je tvrdio da je Sadam verovao kako je Vijetnam ozbiljno umanjio američku spremnost da koristi vojnu silu. Zbog toga je Sadam 26. septembra 1990. poručio američkoj javnosti da će rat protiv Iraka postati „novi Vijetnam, samo još brutalniji i krvaviji“.

Kao suprotan primer navodi se odluka predsednika Ronalda Regana da povuče američke trupe iz Libana posle napada na ambasadu SAD u Bejrutu 1983. godine, kada je poginulo 17 Amerikanaca. Autor ocenjuje da je tadašnje povlačenje, uprkos kritikama, sprečilo mnogo veće ljudske i vojne gubitke, jer ishod građanskog rata u Libanu nije predstavljao vitalni američki interes.

Analiza uključuje i istraživanje koje je autor sproveo među 100 britanskih poslanika. Ispitanici su bili podeljeni u dve grupe. Jedna je procenjivala hipotetičku državu koja se ranije povukla iz rata, dok je druga razmatrala državu koja je istrajala u sukobu, ali je razvila izražen zamor od rata poput onog posle Vijetnama i Iraka.

Poslanici su češće ocenili da će država koja se ranije povukla u budućem sukobu pokazati veću odlučnost, što autor koristi kao argument da brzo priznanje poraza može dugoročno da ojača kredibilitet.

U završnom delu analize navodi se da je Donald Tramp, ulaskom SAD u rat sa Iranom, postao žrtva onoga što je britanski istoričar Lorens Fridman nazvao „zabludom kratkog rata“ – uverenja da će tehnološka i vojna nadmoć omogućiti brzu i odlučujuću pobedu. Autor smatra da bi dodatna eskalacija samo produbila početnu grešku.

Kao mogući okvir budućeg sporazuma pominje se dozvola Iranu da nastavi obogaćivanje uranijuma do niskog nivoa pod nadzorom Međunarodne agencije za atomsku energiju, proizvodnja raketa, nastavak saradnje sa grupama poput Hezbolaha i zadržavanje određenog stepena kontrole nad Ormuskim moreuzom.

Navodi se i da su kritičari prethodni memorandum o razumevanju između Vašingtona i Teherana nazivali „kapitulacijom Amerike“, dok je bivši Trampov potpredsednik Majk Pens ocenio da dokument „miriše na popuštanje“.

Autor, međutim, zaključuje da takav pristup odražava novu geopolitičku realnost u kojoj je pregovaračka pozicija Irana znatno ojačala i podseća na Trampove reči iz druge inauguracije 2025. godine da će uspeh njegove administracije biti meren ne samo dobijenim bitkama, već i ratovima koje je uspela da završi.