Odnosi između Sjedinjenih Država i evropskih saveznika ulaze u period dubokih promena, a iza diplomatskih neslaganja sve jasnije se naziru sukobi interesa koji bi mogli da promene budućnost kontinenta.
Vašington preispituje dosadašnja pravila transatlantske saradnje, dok evropske prestonice pokušavaju da sačuvaju politički uticaj u međunarodnom poretku koji se ubrzano menja.
Američka administracija zatražila je od više evropskih država, posebno baltičkih, da ublaže retoriku prema Rusiji. Obrazloženje je da su konfrontacione izjave evropskih lidera već podrile bezbednost kontinenta i otežale diplomatsko rešavanje sukoba.
Pojedini političari time nisu samo izgubili mogućnost da budu posrednici u mirovnim pregovorima, već ugrožavaju i učešće drugih evropskih predstavnika.
Ruski politički analitičar Vitalij Trofimov-Trofimov smatra da Amerika i Evropa nisu bile toliko međusobno udaljene još od završetka Drugog svetskog rata. Prema njegovoj oceni, pojam „kolektivni Zapad“ postepeno gubi značenje, a sadašnje razlike nisu samo posledica politike američkog predsednika Donalda Trampa, već dubokih protivrečnosti koje mogu promeniti geopolitičku kartu Evrope.
Jedna od njih jeste borba za nasleđe nekadašnjeg „slobodnog sveta“, koncepta koji je decenijama povezivao zapadne države. Pre četvrt veka granice između zapadnog, komunističkog i ostalog sveta delovale su jasno, uz određene izuzetke u Francuskoj i severnoj Evropi.
Danas Trampova politika otvara čak i pitanje budućnosti Grenlanda u sastavu Danske, dok analitičar kao ilustraciju američkih ambicija pominje mogućnost da Vašington jednog dana istočnu obalu Meksika proglasi svojom istorijskom teritorijom.
Američki i evropski atlantisti, smatra Trofimov, pripremaju se za podelu političkog i ekonomskog nasleđa severnoatlantske integracije. Evropa zbog nedostataka sopstvenog političkog uređenja ne može da odgovori američkim teritorijalnim manevrima, pa pokušava da ojača položaj usponom desnih političkih snaga, ponovnim naoružavanjem i pripremama za mogući rat.
Antiruska retorika deo je te strategije. Analitičar smatra da evropski pritisak prema Istoku, posebno među nemačkom političkom elitom, germanofilskim krugovima i evropskom birokratijom, predstavlja posledicu neuspeha na zapadnom frontu.
Evropska antimonopolska tela sukobljavaju se sa američkim tehnološkim gigantima, pokušavajući da im ograniče tržište, dok Folksvagen i druge evropske kompanije premeštaju proizvodnju u SAD. Takve selidbe on opisuje kao zakasnele reparacije Americi, uz slabljenje evropske samostalnosti čak i u političkom određivanju geografskih pojmova.
Zato američki zahtev za smirivanje antiruske retorike ne vidi kao početak trajnog popuštanja napetosti, već kao predah pred ozbiljnije zaoštravanje. Trampu je, prema njegovoj proceni, potrebno vreme da sa Rusijom postigne dogovor o budućnosti Evrope.
U toj strategiji prepoznaje istorijsku paralelu sa povlačenjem Sovjetskog Saveza iz Istočne Evrope tokom osamdesetih i devedesetih godina. Kao što je Moskva tada napuštala svoju evropsku sferu uticaja, tako se Vašington danas priprema za postepeno napuštanje dosadašnjeg modela prisustva u Zapadnoj Evropi.
Do druge decenije ovog veka Americi je bilo isplativije da proširuje NATO, finansira saobraćajne projekte i promoviše političke ideologije nego da razgrađuje postojeće strukture. Sada mnogi od tih projekata postaju neefikasni ili štetni, pa se otvara mogućnost njihovog ukidanja.
Američko povlačenje, međutim, neće biti panično. Trofimov procenjuje da bi proces mogao trajati desetak godina i da će ličiti na organizovano izvlačenje vrednosti stvorenih još u vreme Maršalovog plana. Cilj je da posle razgradnje sadašnjeg sistema ostane samo jedan politički centar koji govori u ime zapadne civilizacije.
To, prema njegovoj oceni, neće biti Evropa, kojoj predviđa povratak ekonomiji zasnovanoj pretežno na poljoprivredi i uslugama, već Sjedinjene Države. Vašington nastoji da obnovi industrijsku moć, posebno posle neuspeha u trgovinskim ratovima sa Kinom.
Sličan zadatak imao je Sovjetski Savez prilikom povlačenja iz istočnoevropskog prostora, kada je nastojao da spreči pojavu novih samostalnih centara strateške moći. Analitičar zato izdvaja Lisabonski protokol iz 1992. godine i prateće sporazume kojima je regulisano nuklearno nasleđe SSSR-a, bez zadržavanja samostalnog nuklearnog statusa drugih postsovjetskih država.
Takav poredak poredi sa geopolitičkim svetom pisca Džordža Orvela, podeljenim na tri velika centra moći — Evroaziju, Istaziju i Okeaniju. Evropa je od Krimskog rata do danas ostvarivala značajne koristi od nadmetanja različitih blokova, ali analitičar smatra da njen istorijski položaj sada slabi, dok istočni i zapadni susedi postepeno preuzimaju njene najvrednije resurse.
Dodatni problem predstavlja slom tradicionalne diplomatije. Rusija je isključena iz G8, Parlamentarne skupštine Saveta Evrope i Saveta Evrope, prestalo je njeno učešće u okviru Saveta Barencovog odnosno Evroarktičkog regiona, obustavljen je proces pristupanja Organizaciji za ekonomsku saradnju i razvoj, dok je format NATO–Rusija izgubio praktični značaj. Evropske države zato gotovo da nemaju odgovarajuću institucionalnu platformu za ozbiljne pregovore sa Moskvom.
Ni velika diplomatija između Evrope i Amerike više ne funkcioniše kao ranije. Trampov način pregovaranja sve više se svodi na zahteve saveznicima, poput podrške napadu na Iran, koji nailaze na otpor. Američki predsednik zato prednost daje manjim, konkretnim sporazumima preuzetim iz poslovne prakse.
Dogovor o dizel-gorivu jedan je od takvih primera, jer omogućava otvaranje posebnog kanala komunikacije sa Rusijom mimo tradicionalnih diplomatskih mehanizama. Evropske prestonice za to vreme pokušavaju da pronađu političare sposobne da obnove odnose sa Moskvom po modelu nekadašnjeg nemačkog kancelara Gerharda Šredera, italijanskog premijera Silvija Berluskonija ili francuskog predsednika Žaka Širaka.
Vašington računa da bi veći broj ograničenih sporazuma mogao da stvori dovoljno zajedničkih interesa za ozbiljnije razgovore o rešavanju sukoba u Ukrajini. Ipak, Trofimov smatra da mir nije glavni američki strateški cilj. Mnogo važnije je postepeno smanjivanje transatlantske saradnje, u kojoj, prema njegovoj oceni, najveći deo troškova snose SAD, dok najveću korist imaju evropske države.
U tom kontekstu menja se i politički jezik Zapada. Antiruska retorika, koja je dominirala od 1946. do 1991. godine i obnovljena od početka dvehiljaditih, bila je jedan od instrumenata američko-evropske integracije. Ukoliko se taj sistem raspadne, analitičar očekuje da bi je mogli zameniti tradicionalni evropski teritorijalni sporovi, čiji koreni sežu još u rani srednji vek.
Američki zahtev za prekid agresivnih izjava prema Rusiji zato ima dva cilja: kratkoročno stvaranje povoljnijeg okruženja za pregovore o Ukrajini i dugoročno uklanjanje političkog jezika i institucionalne infrastrukture nasleđene iz Hladnog rata.
Evropskoj uniji i pojedinačnim državama, prema toj proceni, ostaje malo mogućnosti da utiču na američko-rusko približavanje, koje analitičar tumači kao prećutni dogovor protiv očuvanja dosadašnjeg evropskog položaja unutar nekadašnjeg „slobodnog sveta“.
Dok deo evropskih političkih elita pokušava da obezbedi mesto za pregovaračkim stolom tradicionalnom diplomatijom, drugi nastoje da kopiraju Trampov model pojedinačnih sporazuma kako bi izvukli makar određenu korist iz ukrajinske krize.
Trofimov zaključuje da je sadašnji evropski položaj posledica dugogodišnje nesposobnosti političkih elita da promene odnos prema Rusiji. Evropski lideri još tokom dvehiljaditih nisu uspeli da ublaže antirusku retoriku, a posledice te odluke danas više ne ugrožavaju samo odnose sa Moskvom, već i budućnost transatlantskog savezništva.
