Arheološka istraživanja sprovedena tokom 2024. i 2025. godine na trgu ispred gradske kuće u Herlenu u Holandiji, donela su neočekivano otkriće koje baca novo svetlo na širenje magijskih praksi kroz Rimsko carstvo.
Naučnici su na lokalitetu nekadašnjeg rimskog vojnog naselja Koriovalum pronašli olovnu pločicu staru gotovo 1.800 godina, čiji su natpisi tek nedavno uspešno dešifrovani.
Iskopavanja su obavljena uoči planirane velike rekonstrukcije gradskog trga, na mestu gde su se nekada ukrštala dva najvažnija puta Rimskog carstva.
U jednoj jami arheolozi su pronašli predmet koji je na prvi pogled izgledao kao običan komad olova. Pločica dimenzija 9,3 puta 4,8 centimetara i debljine oko dva milimetra datovana je u drugi vek nove ere.
Tek nakon detaljne analize utvrđeno je da je reč o magijskom artefaktu sa natpisom koji sadrži elemente drevne kletve. Takve olovne pločice, poznate kao defixiones na latinskom i katadesmoi na grčkom jeziku, ranije su pronalažene širom Evrope, od Egipta do Britanije. Međutim, primerak iz Herlena pokazao se izuzetno neobičnim.
Slični nalazi veoma su retki na području Holandije i Belgije. Dodatno, tekst nije bio ispisan latiničnim pismom, što je u ovakvim slučajevima uobičajeno. Naučnici su zato primenili RTI tehnologiju, kojom se površina predmeta fotografiše pod različitim uglovima osvetljenja, a zatim digitalno objedinjuje u jedinstveni model. Takav postupak omogućava uočavanje i najmanjih ureza nevidljivih golim okom.
Analizu su sproveli stručnjaci Instituta za papirologiju Univerziteta u Hajdelbergu u Nemačkoj. Rezultati su pokazali da je natpis napisan na starogrčkom jeziku i u egipatskom stilu koji nije karakterističan za severnu Evropu. Prema navodima istraživača, ovakve ploče do sada nikada nisu pronađene na tom području kontinenta.
Dešifrovani tekst sastoji se od tri dela. Na početku se nalazi grupa od tri magijska simbola. Naučni direktor Instituta za papirologiju Rodni Asta navodi da su ti znakovi služili kao svojevrsni pristupni kod za natprirodne sile, jer se verovalo da omogućavaju prenošenje poruka bogovima i duhovima.
Nakon simbola slede imena četiri osobe. Reč je o dvojici muškaraca sa latinskim imenima i dvema ženama sa grčkim imenima. Naučnici smatraju da postoji mogućnost da je jedna od žena poticala iz rimskog Egipta i da je sa sobom donela lokalne magijske običaje.
U Egiptu tog vremena magija nije bila posmatrana isključivo kao sujeverje. Određeni rituali, posebno oni povezani sa zaštitom i lečenjem, bili su zvanično priznati i predstavljali su deo verskog života. Nasuprot tome, magijske radnje usmerene na ostvarivanje lične koristi na štetu drugih ljudi bile su društveno nepoželjne i uglavnom su se obavljale u tajnosti.
Autori istraživanja navode da je tekst pažljivo sastavljen, što ukazuje na iskustvo osobe koja ga je napisala. Pojedine formule podsećaju na već poznate magijske tekstove iz antičkog sveta, dok se određeni simboli i čarolije ne pojavljuju ni u jednom drugom poznatom izvoru.
Istraživači ocenjuju da su očigledno inspirisani egipatskom magijskom tradicijom, ali da ne predstavljaju njenu direktnu kopiju.
Sastav osoba navedenih na pločici dodatno komplikuje tumačenje nalaza. Istraživači nisu uspeli da utvrde da li je kletva bila usmerena protiv četvoro imenovanih ljudi ili su upravo oni naručili magijski tekst protiv nepoznatog protivnika. Neobičnim smatraju i spoj latinskih muških i grčkih ženskih imena u rimskoj provinciji na severozapadnoj granici carstva.
Olovo je u antičko doba često korišćeno za ovakve poruke. Zbog težine, hladne površine i lakoće urezivanja, smatralo se pogodnim materijalom za magijske zapise. Natpisi su ispisivani na olovnim pločama koje su potom savijane ili uvijane, a ponekad i probijane ekserom kako bi se simbolično „vezala“ volja osobe kojoj je poruka bila namenjena. Verovalo se da su takvi tekstovi upućeni bogovima i duhovima, a ne ljudima.
Zbog toga su slični predmeti često polagani u grobove, bunare ili ispod temelja građevina. Pločica iz Herlena pronađena je zakopana u jami ispod današnjeg gradskog trga.
Direktor Instituta za egiptologiju Univerziteta u Hajdelbergu, profesor Joakim Kvak, ocenjuje da otkriće jasno pokazuje kako su se u prvim vekovima nove ere bliskoistočne, egipatske, jevrejske, a ponekad i hrišćanske tradicije međusobno preplitale i širile širom Rimskog carstva. Prema njegovim rečima, magijske prakse tog vremena nisu poznavale geografske granice.
Pronađena pločica biće izložena u Rimskom muzeju u Herlenu nakon završetka njegove obnove, planirane za 2028. godinu. U međuvremenu se priprema naučna publikacija u kojoj će rezultati dešifrovanja biti detaljno predstavljeni stručnoj javnosti.
