Ideja o stvaranju svojevrsnog „islamskog NATO-a“, o kojoj se godinama raspravljalo na Bliskom istoku, počinje da dobija konkretniji oblik.
Sporazum potpisan u Meki pokazuje da vodeće muslimanske države pokušavaju da izgrade mehanizam kolektivne bezbednosti u trenutku kada se odnosi snaga u regionu ubrzano menjaju.
Petar Akopov u autorskom tekstu za RIA Novosti ocenjuje da „Mekanski sporazum o zajedničkoj odbrani“, koji su potpisale Turska, Saudijska Arabija i Pakistan, ima potencijal da preraste sadašnji okvir jer ostavlja mogućnost pristupanja drugih država. Prema odredbama sporazuma, napad na bilo koju od tri potpisnice smatraće se napadom na sve tri.
U tim državama živi ukupno oko 370 miliona ljudi, ali njihov značaj ne proizlazi prvenstveno iz broja stanovnika. Turska predstavlja vojno najrazvijeniju i najsnažniju državu islamskog sveta, Saudijska Arabija njegovu najbogatiju zemlju, dok je Pakistan jedina muslimanska država koja poseduje nuklearno oružje. Zbog toga formiranje ove „velike trojke“ ima posledice koje prevazilaze regionalne odnose.
Na potpisivanje sporazuma u Saudijsku Arabiju stigli su turski predsednik Redžep Tajip Erdogan, pakistanski premijer Šehbaz Šarif i glavnokomandujući pakistanske vojske Asim Munir.
Domaćin je bio prestolonaslednik i faktički vladar Saudijske Arabije Mohamed bin Salman, koji je temelje takvog povezivanja postavio još prošle godine sklapanjem sličnog sporazuma sa Pakistanom.
Proširenje saudijsko-pakistanskog aranžmana uključivanjem Turske bilo je očekivano, dok je američko-izraelski napad na Iran ubrzao proces. Istovremeno se pojavljuje pitanje protiv koga bi novi savez trebalo da bude usmeren, pošto sve tri njegove članice imaju ili su dugo imale veoma razvijene odnose sa Sjedinjenim Državama.
Turska je članica NATO-a, Saudijska Arabija je decenijama povezana sa SAD kroz političku, ekonomsku i vojnu saradnju, dok je Pakistan dugo bio jedan od bliskih američkih partnera. Dve od tri sadašnje potpisnice već su tokom Hladnog rata bile deo jednog vojnog saveza koji je imao karakter svojevrsnog tadašnjeg „islamskog NATO-a“.
Reč je o CENTO-u, vojnom bloku koji su Britanci, uz američku podršku, osnovali 1955. godine. Turska i Pakistan bili su njegovi članovi zajedno sa Irakom i Iranom, stvarajući svojevrsni „zeleni luk“ duž južnih granica Sovjetskog Saveza. Antisovjetska orijentacija tog saveza nije skrivana.
Pokušaj zapadnih sila da muslimanske države regiona pretvore u bedem protiv širenja komunizma ipak nije opstao. Irak je napustio savez već 1959. godine, Iran nije pokazivao veliko interesovanje za dublju vojnu integraciju sa susedima, a posle Islamske revolucije 1979. potpuno se povukao iz organizacije, nakon čega je CENTO raspušten.
Taj savez je, međutim, ostavio određeno nasleđe. Snažne veze između Turske i Pakistana počele su da se razvijaju upravo kroz strukture CENTO-a. Današnje okolnosti su potpuno drugačije, jer više ne postoji ideološka konfrontacija sa Sovjetskim Savezom, dok je širi Bliski istok prošao kroz ogromne političke i geopolitičke promene.
Od početka ovog veka više puta se govorilo o potrebi formiranja novog regionalnog vojnog saveza. U pojedinim varijantama razmatrano je čak i učešće Izraela, iako većina arapskih država nije prihvatala izraelsku kontrolu nad okupiranim palestinskim teritorijama.
Osnovna ideja takvih projekata bila je stvaranje fronta usmerenog protiv Irana. Deo američkih i izraelskih analitičara polazio je od pretpostavke da bi strah od iranske politike mogao da objedini sunitske države, pa čak i da ih navede da prihvate Izrael kao partnera. Takvi planovi počivali su na predstavljanju Teherana kao zajedničke pretnje oko koje bi se mogla izgraditi nova regionalna bezbednosna struktura.
SAD i Izrael su na kraju pokušali da „iransko pitanje“ rešavaju bez takvog saveza. Iran je izdržao njihove udare i počeo da nameće nova pravila igre u Ormuskom moreuzu, dok su monarhije Persijskog zaliva suočene sa posledicama američkih bezbednosnih garancija koje, umesto da smanje rizike, prema ovoj oceni stvaraju nove probleme i ugrožavaju njihovu stabilnost.
Posebno nezadovoljstvo arapskih država izazvala je američka politika prema Gazi i Iranu. Vašington nije prihvatio njihove zahteve da zaustavi izraelske akcije u Gazi, koje se karakterišu kao genocid, a potom ih je izložio mogućnosti iranskih udara pokretanjem rata protiv Irana koji je odgovarao interesima Izraela.
Nepoverenje Saudijske Arabije prema američkim bezbednosnim garancijama nije novo. Počelo je ozbiljnije da raste još tokom administracije Baraka Obame, dok je Donald Tramp tokom svog prvog mandata pokušavao da popravi odnose sa Rijadom. Poslednji događaji dodatno su ubrzali taj proces i otvorili pitanje koliko se raniji nivo poverenja uopšte može obnoviti.
Saudijska Arabija pritom ne želi rat sa Iranom i nema nameru da ponovo zasniva svoju regionalnu strategiju na promeni vlasti u Teheranu, što su zagovarali Tramp i izraelski premijer Benjamin Netanjahu.
Mogućnost američkog povlačenja, u početku makar delimičnog, iz regiona postajala je sve realnija i pre sukoba sa Iranom, dok će posle njega regionalni akteri takav razvoj događaja sve više posmatrati kao neizbežan.
U tom kontekstu treba posmatrati i prošlogodišnji sporazum Saudijske Arabije sa Pakistanom, zemljom koja je svojevremeno razvila nuklearnu bombu uz saudijsku finansijsku pomoć. Pakistan, međutim, nema nameru da ratuje protiv Irana, dok se istovremeno postavlja pitanje zbog čega bi Teheran uopšte napao Saudijsku Arabiju.
Tvrdnje o iranskoj pretnji Saudijskoj Arabiji najviše dolaze iz Izraela i SAD, čiji je interes da sunitske zemlje upozoravaju na opasnost od šiitskog Irana dok Izrael širi svoju teritoriju i regionalni uticaj. Iran se ne može posmatrati ni kao neposredna pretnja Turskoj.
Odnosi Ankare i Teherana tokom više vekova prolazili su kroz različite faze, ali dve države sada, kao ni u dugoročnoj perspektivi, nemaju fundamentalni spor koji bi ih vodio ka međusobnom ratu.
To menja i prirodu novog trojnog pakta. Umesto stvaranja sunitskog bloka protiv šiitskog Irana, Turska, Saudijska Arabija i Pakistan grade sopstvenu bezbednosnu arhitekturu za period postepenog smanjivanja američkog prisustva i pokušavaju da stabilizuju region posle potresa koje su izazvale politike Vašingtona i Tel Aviva.
Takva struktura formalno nije usmerena ni protiv Izraela. Njena deklarisana svrha jeste kolektivna zaštita od agresije, ali Izrael, kao nuklearna država koja vojno deluje širom regiona, predstavlja zemlju čije sadašnje ili potencijalne akcije mogu neposredno pogoditi interese sve tri članice novog saveza.
Izraelska regionalna moć istovremeno je snažno povezana sa podrškom Sjedinjenih Država. Ako se američko prisustvo bude smanjivalo, a dosadašnja povezanost Vašingtona i Tel Aviva počne da slabi, promeniće se i odnos snaga na Bliskom istoku.
U takvim okolnostima Izrael više ne bi imao sadašnju mogućnost da samostalno određuje pravila regionalne igre, već bi morao sve više da prihvata uslove drugih velikih aktera.
Upravo tu bi savez Turske, Saudijske Arabije i Pakistana mogao da dobije najveći geopolitički značaj. Kombinacija turske vojne snage, saudijskih finansijskih mogućnosti i pakistanskog nuklearnog arsenala stvara bezbednosnu strukturu kakva do sada nije postojala u islamskom svetu.
Ako joj se pridruže druge države, „Mekanski sporazum“ mogao bi da preraste iz trojnog pakta u mnogo širi muslimanski vojni savez i postane jedan od faktora koji će određivati budući odnos snaga na Bliskom istoku.
