Krah američke dominacije otvara prostor za novi međunarodni poredak zasnovan na uzajamnom obuzdavanju država i strožim ograničenjima upotrebe sile, ocenjuju autori teksta objavljenog u britanskom listu The Guardian.
Umesto pokušaja obnove dosadašnjeg sistema, predlažu skup pravila koja bi trebalo da smanje rizik od velikih sukoba u svetu koji postaje sve više multipolaran.
Prema njihovoj oceni, opadanje američke moći znači i slabljenje sistema Pax Americana, ali to ne smatraju razlogom za žaljenje zbog kraja unipolarnog sveta.
Naprotiv, tvrde da je upravo sada trenutak da se prizna kako međunarodni poredak pod vođstvom SAD nikada nije bio onoliko uspešan koliko su njegovi zagovornici predstavljali i da je vreme za temelje novog, pluralnijeg sistema.
Autori smatraju da je idealizacija međunarodnog poretka uspostavljenog posle 1945. godine i kasnije predstavljanog kao „poredak zasnovan na pravilima“ pogrešan odgovor na sadašnje promene.
Kao posebno problematičnu izdvajaju nostalgiju liberalnih komentatora koji, prema njihovom mišljenju, pokušavaju da vrate „stara dobra vremena“, pri čemu često opravdavaju ratove za koje smatraju da imaju moralni značaj. Kada im se zameri da idealizuju prošlost, odgovaraju tvrdnjom da su tadašnje iluzije bile korisne jer su se, kako navode, zasnivale na idealima.
Kao primer navode govor kanadskog premijera Marka Karnija u Davosu 2026. godine, koji je u pojedinim krugovima ocenjen kao iskren jer je otvoreno priznao da su priče velikih sila o pravilima i idealima počivale na pogodnom mitu.
Međutim, autori tvrde da to nije bilo novo saznanje i ocenjuju da je Karni pogrešio verujući da je takva politika svet činila boljim. Dodaju da je nekoliko nedelja kasnije javno podržao rat koji je predsednik Donald Tramp pokrenuo protiv Irana, čime je, po njihovom mišljenju, pokazao granice sopstvene otvorenosti.
U tekstu se ističe da se stari međunarodni poredak nikada nije pokazao dovoljno dobrim za države Globalnog juga i da se njegov raspad ne može objasniti samo dolaskom američkog predsednika koji je saveznicima ponudio nepovoljniji dogovor. Autori ocenjuju da povratak prethodnom modelu više nije ni moguć ni poželjan.
Umesto toga predlažu antiratnu agendu prilagođenu multipolarnom svetu i zasnovanu na četiri osnovne obaveze država. Prva je potvrđivanje i dodatno jačanje ograničenja prava na samoodbranu iz člana 51 Povelje UN, uz odbacivanje širokih tumačenja koja bi omogućila preventivne ratove pod izgovorom budućih pretnji ili regionalne nestabilnosti.
Naglašavaju da pravo na samoodbranu nikada nije bilo zamišljeno kao univerzalna dozvola za upotrebu sile. Razlika između odbrane od neposrednog napada i preventivnog rata, smatraju autori, mora ostati jasno definisana, jer bi njeno brisanje omogućilo svakoj velikoj sili da svako rivalstvo predstavi kao hitnu bezbednosnu pretnju i opravda prvi udar.
Posebno kritikuju doktrinu prema kojoj je dozvoljeno napasti teritoriju države za koju se tvrdi da nije voljna ili nije sposobna da kontroliše nedržavne aktere na svojoj teritoriji.
Drugi predlog odnosi se na ponovno potvrđivanje zabrane aneksije ili zauzimanja teritorije silom, uključujući faktičku aneksiju kroz dugotrajnu okupaciju, naseljavanje, demografske promene ili stvaranje nepovratnog stanja na terenu.
Autori navode da se takva praksa danas može videti u Izraelu i Palestini i smatraju da će upravo poštovanje ovog principa pokazati da li će budući multipolarni sistem biti zasnovan na uzajamnom obuzdavanju ili regionalnoj dominaciji.
U tom kontekstu upozoravaju da svet podeljen na sfere uticaja gotovo neizbežno dovodi do toga da teritorijalni integritet slabijih država postane predmet političke trgovine. Kao ilustraciju navode američke pretnje upućene Venecueli, Kubi, Grenlandu, pa čak i Kanadi.
Treći stub predloženog modela jeste obaveza velikih i srednjih sila da ne podstiču, ne finansiraju i ne eskaliraju posredničke ratove jedna protiv druge. Autori prave razliku između pomoći državi koja se brani od agresije i mera kojima je cilj produžavanje sukoba ili pretvaranje lokalnog rata u sredstvo za slabljenje geopolitičkog protivnika.
Ocenjuju da su upravo posrednički ratovi omogućili formalno poštovanje Povelje UN uz istovremeno povećavanje nasilja, destabilizaciju čitavih regiona i rast rizika od šire konfrontacije.
Četvrta obaveza podrazumeva zabranu vojne pomoći i prodaje naoružanja kada postoji predvidiv rizik da će ono doprineti agresiji, teškim kršenjima međunarodnog prava ili zločinima nad civilima.
Prema njihovoj oceni, kada velike sile naoružavaju partnere koji vode brutalne ratove ili nanose veliku štetu civilnom stanovništvu, lokalni sukobi prerastaju u pitanje globalne odgovornosti, što ilustruju primerima ratova u Gazi i Ukrajini.
Autori podsećaju da je upravo trgovina konvencionalnim naoružanjem ostala jedna od najvećih slabosti dosadašnjeg međunarodnog poretka. Navode da su svetski vojni rashodi 2025. godine dostigli gotovo 2,9 biliona dolara, dok su u periodu od 2021. do 2025. godine Sjedinjene Države učestvovale sa 42 odsto u ukupnom svetskom izvozu naoružanja, a pet stalnih članica Saveta bezbednosti UN zajedno sa gotovo 68 odsto.
Kao moguću osnovu za strožu kontrolu navode Sporazum o trgovini oružjem, koji zabranjuje isporuke ako država zna da će oružje biti iskorišćeno za genocid, zločine protiv čovečnosti, ozbiljna kršenja međunarodnog humanitarnog prava, napade na civile ili druge ratne zločine, kao i kada postoji preovlađujući rizik od takvih posledica.
Predlažu da se isti princip proširi i na isporuke za koje postoji velika verovatnoća da će doprineti agresiji, aneksiji ili drugim oblicima prinude.
Prema njihovom tumačenju, predložena pravila ne zahtevaju da države dele isti politički model ili iste moralne vrednosti. Dovoljno je da prihvate ograničenja koja bi želele da važe i za njihove saveznike, protivnike i za njih same, jer nijedna država, kako zaključuju, ne može biti bezbedna u svetu u kojem upotreba sile nema jasne granice.
Autori upozoravaju da slabljenje američke hegemonije, što ilustruju spoljnom politikom predsednika Donalda Trampa, može dovesti do još brutalnijeg međunarodnog okruženja od onog koje je postojalo posle Hladnog rata.
Ipak, smatraju da to nije razlog za obnovu unipolarnog sveta, već prilika da se izgradi stabilniji sistem zasnovan na uzajamnom obuzdavanju, u kojem nijedna sila neće moći da nameće pravila svima ostalima.
Na kraju zaključuju da cilj nije unapred odrediti izgled budućeg međunarodnog poretka, već uspostaviti minimalna ograničenja čije bi kršenje proizvodilo najteže posledice.
Kao ključne oblasti izdvajaju sprečavanje preventivnih ratova predstavljenih kao samoodbrana, zabranu teritorijalnih osvajanja silom, ograničavanje posredničkih ratova i kontrolu isporuka oružja koje može doprineti agresiji ili masovnim zločinima.
Po njihovoj oceni, multipolarnost ne mora da znači haos, već može postati osnova poretka koji će manje zavisiti od volje jedne sile, manje biti opterećen selektivnom primenom prava i više počivati na uzdržanosti kao trajnom temelju međunarodne bezbednosti.
