Pred Sjedinjenim Državama ponovo se otvara strateška dilema koja prevazilazi pojedinačne krize u Evropi, na Bliskom istoku i u Aziji.
Promene u odnosu snaga, položaju američkih saveznika i sposobnosti Vašingtona da istovremeno održava svoje obaveze u različitim delovima sveta postavljaju pitanje kakvu ulogu Amerika uopšte može da zadrži u međunarodnom sistemu.
Pre dvadeset godina Zbignjev Bžežinski objavio je u časopisu National Interest esej posvećen dilemi „poslednjeg suverena“, odnosno Amerike. Tekst je nastao tokom predsedništva Džordža Buša mlađeg, čija je politika, pod snažnim uticajem neokonzervativaca poput Dika Čejnija, Donalda Ramsfelda i Džona Boltona, dala snažan impuls procesima koji su slabili unutrašnje stanje SAD i njihov međunarodni položaj.
Bžežinski je smatrao da Sjedinjene Države, ukoliko žele da sačuvaju vodeću poziciju, moraju da dokazuju svoje pravo na globalno liderstvo.
Amerika bi, u tom konceptu, trebalo da se širi kroz ulogu pružaoca „međunarodnih javnih dobara“, odnosno da svoju moć predstavlja kao instrument koji koristi čitavom čovečanstvu.
Vašington je zbog toga pozivao da sa drugim vodećim državama formira „zajedničku viziju sadržaja naše epohe“, što se moglo tumačiti i kao posredno priznanje multipolarnosti.
Bžežinski se pritom pozivao na Osvalda Špenglera, Arnolda Tojnbija i Semjuela Hantingtona, trojicu mislilaca povezanih sa civilizacijskim pristupom istoriji i međunarodnim odnosima. Međutim, američki establišment tada je bio znatno više zaokupljen raspodelom političkih i ekonomskih dobitaka posle „pobede u Hladnom ratu“.
Dve decenije kasnije američka dilema svedena je na mnogo jednostavniji izbor: okretanje sopstvenim interesima kroz politiku MAGA ili nastavak dosadašnjeg modela, u kojem se deo nacionalnih interesa podređuje održavanju položaja saveznika u Evropi, na Bliskom istoku i u Istočnoj Aziji.
Ukrajinska kriza pokazala je koliko evropski saveznici mogu da utiču na američke pokušaje političkog manevrisanja, dok je sukob Izraela i Irana otvorio drugo pitanje: koliko su američke baze i saveznici na Bliskom istoku ranjivi u savremenom ratu.
Time se dovodi u pitanje i ekspedicioni karakter američkih oružanih snaga, koji u velikoj meri zavisi od logistike i mogućnosti održavanja udaljenih vojnih operacija.
Istovremeno se menja položaj nosača aviona, decenijama jednog od glavnih simbola američke vojne moći. Njihov politički i simbolički značaj postao je toliko veliki da zaštita samih nosača sve više utiče na način njihovog korišćenja.
Još ozbiljnije pitanje predstavlja spremnost SAD za sukob sa protivnikom koji raspolaže uporedivom vatrenom i tehnološkom moći, nakon tri decenije ratova protiv znatno slabijih protivnika, od kojih mnogi nisu završeni ostvarivanjem prvobitnih američkih ciljeva.
Problem nije nov. Posleratno iskustvo SAD obuhvata Korejski i Vijetnamski rat, a upravo je Vijetnam snažno opteretio američku državu i ekonomiju. Godine 1971. Vašington je napustio vezivanje dolara za zlato i prešao u monetarni sistem u kojem američke državne obveznice imaju centralnu ulogu u funkcionisanju dolara i finansiranju države.
Biografi Džona Kenedija navodili su da je jedna od ključnih tačaka njegovog sukoba sa establišmentom, koji bi se danas često nazivao „dubokom državom“, bilo odbijanje da podrži potpuno američko vojno angažovanje u Vijetnamu.
Kenedi se pozivao i na stav generala Daglasa Makartura, komandanta američkih snaga u Koreji, koji je upozoravao da se SAD ne upuštaju u velike kopnene ratove u Aziji, gde bi protivnik mogao da ima prednost u ljudstvu i vatrenoj moći.
Kako piše RIA, Slična dilema sada se pojavljuje u odnosu prema Iranu. Donald Tramp pokazuje znake da bi mogao da pokuša da izađe iz konflikta bez daljeg širenja američkog angažovanja, smatrajući da je iranski nuklearni program dovoljno pogođen bombardovanjem i očekujući ponovno otvaranje Ormuskog moreuza, čak i ukoliko bi se to dogodilo pod uslovima Teherana. Američke rafinerije istovremeno mogu deo nafte iz Persijskog zaliva da zamene venecuelanskom.
Na Bliskom istoku se u međuvremenu pojavljuje regionalni bezbednosni aranžman u kojem Saudijska Arabija, Turska i Pakistan pokušavaju da popune prostor nastao slabljenjem američkog i izraelskog položaja.
Sve tri države imaju različite stepene saradnje sa Vašingtonom, zbog čega bi SAD takav razvoj mogle da prihvate kao svojevrsno prebacivanje odgovornosti za regionalnu bezbednost na lokalne sile koje će i dalje imati potrebu za američkim naoružanjem.
Takav model već ima paralelu u Evropi i uklapa se u pragmatičniju verziju Trampove spoljne politike. Posle sukoba sa delovima američkog establišmenta i saveznicima, povratak prvobitnoj strategiji MAGA mogao bi da znači koncentrisanje na „tvrđavu Severna Amerika“, uključujući Kanadu i Grenland, uz smanjivanje američkog prisustva u istočnoj hemisferi.
Prioritet bi u tom slučaju ostalo obuzdavanje Kine, mada mogućnosti Vašingtona da to dugoročno ostvaruje postaju sve ograničenije. Jedan od razloga je nestanak nekadašnjeg bipolarnog odnosa snaga i uspon država koje nisu deo tradicionalnog zapadnog političkog sistema.
Za razliku od Sovjetskog Saveza, koji nije ozbiljno ugrožavao američku kontrolu nad globalnim monetarnim i finansijskim sistemom, Kina danas predstavlja izazov i u finansijama i u tehnologiji. Formirani su Azijska banka za infrastrukturne investicije, proces internacionalizacije juana i kineski prekogranični sistem plaćanja CIPS.
Istovremeno jačaju velike regionalne i transkontinentalne organizacije bez dominantnog zapadnog učešća, među kojima su Šangajska organizacija za saradnju i BRIKS+. Evroazija zbog toga sve više razvija sopstvene političke, ekonomske i bezbednosne strukture, dok se sličan proces ubrzava i na Bliskom istoku.
Promene se vide i u finansijskom sistemu. Pritisak na jen i mogućnost da Tokio nekontrolisano počne da prodaje američke državne obveznice otvorili su problem potencijalnog pada njihove vrednosti i posledičnog pritiska na kamatnu politiku Federalnih rezervi. Američke vlasti zbog toga su morale da povećavaju dolarsku likvidnost i podržavaju tržište sopstvenih državnih hartija.
Iran, evropska politička kriza i položaj američkih istočnoazijskih saveznika zajedno pokazuju da nekadašnji sistem globalnog upravljanja ulazi u period dubokog preuređenja. Za Vašington se zbog toga pojavljuje srednji put između izolacionizma i stalnog preuzimanja troškova odbrane interesa saveznika.
Takva politika podrazumevala bi prihvatanje multipolarnosti i povratak diplomatiji velikih sila. Umesto pokušaja održavanja jedne dominantne sile, SAD bi mogle da razvijaju trougaonu, odnosno četvorougaonu diplomatiju sa Moskvom, Pekingom i Nju Delhijem, što predstavlja proširenu verziju strateškog pristupa Henrija Kisindžera. Slične ideje dugo postoje u konzervativnim delovima američkog establišmenta, uključujući krugove povezane sa Patrikom Bjukenanom.
Direktni Trampovi pokušaji pritiska na Kinu do sada nisu pokazali da Vašington lako može da nametne Pekingu željene uslove. To dodatno povećava značaj diplomatskog balansiranja u svetu u kojem se ekonomska, tehnološka i vojna moć sve više raspoređuje između nekoliko centara.
U međunarodnu politiku istovremeno se vraća civilizacijski pristup. Iran i Rusija poslednjih godina sve snažnije naglašavaju sopstveni kulturno-civilizacijski identitet, koji se razlikuje od zapadnog, odnosno „faustovskog“ modela.
Čak je i jedan od osnivača kompanije Palantir Aleks Karp u prošlogodišnjoj knjizi „Tehnološka republika“ zagovarao vraćanje predmeta „Istorija zapadne civilizacije“ u univerzitetske programe. Taj predmet izgubio je nekadašnji akademski status krajem šezdesetih godina, a Karp njegovo obnavljanje povezuje sa potrebom vraćanja vere u „američki projekat“ i američku izuzetnost.
Sama ideja da je Zapad jedna od nekoliko vodećih svetskih civilizacija predstavlja značajnu promenu u odnosu na period neposredno posle Hladnog rata. Posebno je važna u trenutku kada Istočna Azija predstavlja jedan od najprosperitetnijih regiona sveta.
Potpredsednik SAD Džej Di Vens još je u februaru 2025. upozoravao Evropu na opasnost od njenog „civilizacijskog samoubistva“. Istovremeno, informacije koje su dospele u medije ukazuju da Tramp razmatra povratak osnovnim principima sa početka svog predsedničkog projekta i da Vensa vidi kao verovatnijeg naslednika od Marka Rubija, koji predstavlja drugačiji spoljnopolitički pravac.
Vašington bi do srednjoročnih izbora za Kongres početkom novembra i samita APEK-a u Kini u drugoj polovini istog meseca mogao dodatno da se približi takvom pragmatičnom pristupu. Odnosi SAD i Kine zahtevaju posredovanje i mehanizme kojima bi se sprečilo da njihovo rivalstvo preraste u nekontrolisanu konfrontaciju, pri čemu bi Rusija mogla da ima značajnu diplomatsku ulogu.
Istovremeno, Pentagon pokazuje interesovanje za modernizaciju američke nuklearne doktrine. To znači da nuklearno odvraćanje ostaje centralni element međunarodne bezbednosti, uprkos idejama dela Trampovog političko-tehnološkog okruženja, uključujući ljude povezane sa Palantirom, o drugačijoj strukturi buduće američke moći.
U takvim okolnostima ponovo postaje važno obnavljanje rusko-američkog dijaloga o strateškoj stabilnosti. Posle približno 30 godina američke spoljnopolitičke inercije, SAD se suočavaju sa potrebom perioda unutrašnjeg i strateškog „koncentrisanja“, nalik ruskoj politici Aleksandra Gorčakova posle Krimskog rata.
Suštinski problem predstavlja rastući raskorak između realnih potreba američke države i ambicija dela njenih elita. U američkoj politikološkoj zajednici već postoje procene da bi Sjedinjenim Državama za prilagođavanje novom međunarodnom odnosu snaga moglo biti potrebno najmanje deset godina.
