Uspon Vagnera i sukob njegovog osnivača Jevgenija Prigožina sa ruskim vojnim vrhom stvorili su predstavu da je upravo ta privatna vojna formacija bila presudna za ruske uspehe na frontu.
Skot Riter odbacuje takvo tumačenje i tvrdi da je Vagner imao važnu, ali specifičnu i vremenski ograničenu funkciju u ruskom ratnom sistemu.
Bivši američki obaveštajac i inspektor UN za naoružanje govorio je u video-razgovoru o ulozi Vagnera, njegovom odnosu sa ruskom državom i razlozima zbog kojih je došlo do otvorenog sukoba Prigožina sa tadašnjim vojnim rukovodstvom.
Riter odbacuje tvrdnju da su ruska napredovanja bila snažnija dok su Prigožin i Vagner imali veću ulogu na ratištu. Prema njegovom tumačenju, Vagner nije nastao kao konkurencija regularnoj ruskoj vojsci, već kao instrument koji je Moskvi omogućavao angažovanje vojnih kapaciteta u Donbasu u okolnostima u kojima je status tih teritorija stvarao pravna i politička ograničenja za direktno raspoređivanje regularnih ruskih jedinica.
On tvrdi da je Vagner delovao uz punu saglasnost ruske vlade i da je dobijao velike količine novca i drugih resursa. Formacija je na taj način mogla da pruža vojnu podršku snagama u Lugansku i Donjecku, dok je njen formalni status bio drugačiji od statusa regularnih jedinica ruske armije.
Situacija se, prema Riterovom objašnjenju, suštinski promenila 2022. godine.
Posle referenduma i odluke Moskve da Donjecku i Lugansku prizna status delova Ruske Federacije, nestao je deo razloga zbog kojih je Vagner prethodno imao posebnu funkciju. Riter tvrdi da je tada postalo neophodno da se pitanje njegovih boraca uskladi sa ruskim vojnim i pravnim sistemom.
Prema njegovim rečima, u maju 2022. sa Vagnerom je bio sklopljen jednogodišnji ugovor koji je isticao u maju 2023. Ruske vlasti su, kako tvrdi, bile spremne da taj ugovor ispoštuju do kraja, ali je nakon njegovog isteka trebalo promeniti status pripadnika formacije.
Borci su tada, prema Riterovom prikazu događaja, imali dve osnovne mogućnosti: da napuste službu i odu kući ili da potpišu ugovore sa ruskim Ministarstvom odbrane.
U toj tački on vidi početak problema koji je kasnije prerastao u otvoreni sukob između Prigožina i najviših predstavnika ruske vojske.
Riter Prigožinove motive tumači prvenstveno kroz njegov interes da sačuva kontrolu nad Vagnerom. Tvrdi da je privatna vojna kompanija predstavljala izuzetno unosnu organizaciju i da njen osnivač nije želeo da izgubi položaj koji je izgradio.
Prema toj interpretaciji, Prigožin je počeo da stvara predstavu da Vagner postiže rezultate koje regularna ruska vojska nije sposobna da ostvari. Istovremeno je sve otvorenije kritikovao tadašnjeg ministra odbrane Sergeja Šojgua, načelnika Generalštaba Valerija Gerasimova i način na koji ruska vojska vodi operacije.
Riter takvu predstavu o Vagnerovoj vojnoj superiornosti smatra preuveličanom. Podseća da je regularna ruska vojska u isto vreme vodila operacije na drugim delovima fronta i tvrdi da su i druge formacije ostvarivale rezultate bez Vagnera.
Kao primer saradnje različitih ruskih snaga pominje specijalne jedinice Ahmat, koje su se borile zajedno sa pripadnicima Vagnera. Time nastoji da pokaže da operacije u Donbasu nisu bile isključivi poduhvat jedne privatne vojne kompanije, već deo šireg ruskog vojnog angažovanja.
Najvažniji primer Vagnerove borbene uloge ostale su operacije oko Soledara i Bahmuta. Riter opisuje to područje kao izuzetno teško ratište, sa snažnim fortifikacijama i razvijenim sistemom podzemnih objekata i tunela.
Vagner je u tim uslovima imao značajnu ulogu, naročito u borbama za Soledar. Međutim, Riter smatra da uspeh tih operacija ne potvrđuje tvrdnju da je privatna formacija bila vojno sposobnija od čitave ruske armije.
Njegovo objašnjenje Prigožinovog kasnijeg ponašanja zasniva se upravo na sukobu između interesa države da privatnu vojnu strukturu uklopi u regularni sistem i interesa njenog rukovodioca da zadrži autonomiju.
Riter se u tom kontekstu poziva i na stav komandanta snaga Ahmat, koji je, prema njegovom prikazu, pozitivno govorio o borbenim sposobnostima Vagnera, ali je naglašavao da interesi Rusije moraju imati prednost nad interesima pojedinaca.
Prema Riterovom tumačenju, upravo je Prigožin u jednom trenutku prešao tu granicu. Umesto da prihvati promenu statusa organizacije koju je predvodio, počeo je da sopstvene interese stavlja ispred odluka državnog i vojnog vrha.
Zbog toga se priča o Vagneru, u njegovoj interpretaciji, ne može svesti na tvrdnju da je Rusija izgubila svoju najefikasniju borbenu formaciju. Vagner je imao određenu funkciju u određenoj fazi sukoba, raspolagao je velikim resursima i ostvario značajne rezultate u teškim borbama, ali se politički i pravni okvir u kojem je postojao promenio.
Kada je došlo vreme da njegovi pripadnici budu integrisani u regularni vojni sistem ili napuste službu, sukob više nije bio samo pitanje načina ratovanja. Postao je borba oko kontrole, položaja i budućnosti organizacije čija je prvobitna funkcija, prema Riterovom objašnjenju, već bila iscrpljena.
