Sistem koji je decenijama ograničavao nuklearno nadmetanje velikih sila praktično je nestao, a posledice više nisu ograničene samo na moguće povećavanje arsenala.
Mnogo važnija promena događa se u samom načinu na koji politički i vojni vrhovi počinju da posmatraju atomsko oružje – ne samo kao krajnje sredstvo odvraćanja, već kao potencijalni instrument koji bi mogao da bude upotrebljen tokom velikog sukoba.
Nestankom sporazuma o kontroli naoružanja između SAD i Rusije uklonjen je mehanizam koji je decenijama imao mnogo širu ulogu od prostog ograničavanja broja nuklearnih bojevih glava. Sporazumi su omogućavali redovnu komunikaciju, razmenu informacija i bolje razumevanje nuklearnih snaga, njihovog rasporeda i doktrina druge strane.
Bivši američki obaveštajac i nekadašnji inspektor UN za oružje Skot Riter upozorava da svet zbog toga ulazi u period u kojem nuklearni rat više ne može da se posmatra samo kao udaljena teorijska opasnost.
Novi START ograničavao je broj raspoređenih strateških nuklearnih bojevih glava SAD i Rusije na 1.550. Takva ograničenja nisu određivala samo veličinu arsenala, već su direktno uticala i na vojno planiranje, uključujući period administracije Džozefa Bajdena.
Sa nestankom ranijeg sistema menja se i osnovno pitanje koje se postavlja pred vojne planere. Umesto razmatranja kako ograničiti nuklearne kapacitete, smanjiti arsenale i sprečiti upotrebu atomskog oružja, otvara se prostor za pitanje kako postojeće nuklearne snage mogu praktično da budu iskorišćene u slučaju velikog rata.
Istovremeno se menjao i kineski nuklearni arsenal. Peking je modernizovao strateške snage i rasporedio rakete u nove silose na zapadu zemlje. Takav potez može se posmatrati kao odgovor na američko nuklearno pozicioniranje koje je u Kini moglo biti protumačeno kao priprema kapaciteta za mogući preventivni udar.
Prestanak ranijih ograničenja sada otvara Vašingtonu mogućnost povećavanja broja raspoloživih bojevih glava na postojećim nosačima.
Jedan od najvažnijih primera su američke interkontinentalne balističke rakete Minuteman III. Tokom sprovođenja prethodnih sporazuma njihov broj bojevih glava smanjen je sa tri na jednu. Međutim, određeni broj raketa zadržao je tehničku mogućnost da ponovo nosi više bojevih glava, što znači da se njihov udarni potencijal može povećavati bez stvaranja potpuno novog raketnog sistema.
Slična mogućnost postoji kod balističkih raketa Trident na američkim podmornicama klase Ohajo. Broj bojevih glava na njima prethodno je smanjivan, ali ukidanje ograničenja ponovo otvara mogućnost njihovog povećavanja.
Takva promena, međutim, ima i operativne posledice. Veći broj bojevih glava povećava masu koju raketa nosi i može uticati na njen domet, zbog čega bi podmornica u određenom scenariju morala da se približi području iz kojeg bi gađala cilj.
Još opasnija promena odvija se oko nuklearnog oružja manje snage.
SAD raspolažu nuklearnim bombama B61, koje se nalaze i u Evropi kao deo sistema nuklearnog odvraćanja NATO-a. Deo tog arsenala prolazi kroz modernizaciju kojom se povećavaju sposobnosti za dejstvo protiv utvrđenih ciljeva.
Drugi važan primer predstavlja W76-2, nuklearna bojeva glava manje snage namenjena raketama Trident. Upravo razvoj i raspoređivanje takvih sistema otvara prostor za koncept „upotrebljivog“ nuklearnog oružja – ideju da atomski udar ne mora automatski da znači početak masovnog strateškog nuklearnog napada.
Tu se pojavljuje možda i najopasnija pretpostavka savremenog vojnog planiranja: mogućnost da ograničeni nuklearni udar ostane izolovan i da protivnička strana ne odgovori eskalacijom koja bi vodila ka opštem atomskom ratu.
U američkom vojnom planiranju razmatra se uloga taktičkog nuklearnog oružja u velikoj krizi, a takva razmišljanja dobijaju dodatni značaj u trenutku kada se postavlja pitanje sposobnosti SAD da konvencionalnim snagama ostvare odlučujuću pobedu protiv velikih protivnika.
Problem postaje posebno ozbiljan ukoliko političko rukovodstvo istovremeno nije spremno da prihvati vojni poraz, povlačenje ili neuspeh operacije. U takvim okolnostima nuklearno oružje manje snage može početi da se posmatra kao sredstvo kojim bi se nadoknadio nedostatak konvencionalne vojne moći.
Prema Riterovoj proceni, SAD više ne mogu pouzdano da računaju da će konvencionalnim snagama pobediti Iran, dok bi rat protiv Rusije ili Kine predstavljao još veći vojni izazov.
Upravo spoj slabljenja konvencionalne nadmoći i postojanja nuklearnog oružja manje snage stvara posebno opasnu situaciju. Ako se atomsko oružje prihvati kao praktično sredstvo za rešavanje problema na bojnom polju, menja se logika koja je decenijama bila osnova nuklearnog odvraćanja.
Atomsko oružje tada prestaje da bude isključivo poslednja zaštita države od egzistencijalne pretnje i postaje potencijalni instrument za menjanje toka rata.
Time se otvara i pitanje reakcije protivnika. Država pogođena ograničenim nuklearnim udarom nema nikakvu garanciju da će sledeći napad takođe biti ograničen. Njeno rukovodstvo zato bi moralo da odlučuje pod ogromnim pritiskom, sa vrlo malo vremena i bez sigurnosti da prvi udar nije samo početak mnogo većeg napada.
Upravo zbog toga pretpostavka da bi nuklearni sukob mogao lako da ostane ograničen predstavlja jednu od najvećih opasnosti. Čak i ako jedna strana upotrebi nuklearno oružje sa namerom da izvrši samo lokalni vojni udar, druga strana nije obavezna da tu nameru protumači na isti način.
Nestanak kontrole naoružanja zato nije samo pitanje broja raketa i bojevih glava. Nestaje i sistem koji je pomagao nuklearnim silama da razumeju poteze protivnika, održavaju komunikaciju i smanjuju mogućnost pogrešne procene.
Zbog toga sadašnji period postaje jedan od najopasnijih od početka nuklearnog doba. Obnavljanje sporazuma o kontroli naoružanja bilo bi samo jedan deo rešenja. Mnogo šire pitanje jeste da li će velike sile ponovo prihvatiti stvarno smanjivanje arsenala i vratiti princip prema kojem nuklearno oružje postoji prvenstveno da nikada ne bi bilo upotrebljeno.
Najveća opasnost zato možda nije sama tehnološka modernizacija nuklearnih arsenala. Daleko ozbiljnija promena nastaje onda kada politički i vojni vrh počne da veruje da atomsko oružje može biti upotrebljeno u ratu, a da se nakon prvog nuklearnog udara sukob i dalje može držati pod kontrolom.
