Globalni politički i ekonomski sistem suočava se sa dubokim promenama, ali najveće svetske sile još nemaju jasnu predstavu o tome kako bi budući međunarodni poredak trebalo da funkcioniše.
Sjedinjene Američke Države nastoje da sačuvaju vodeći položaj, Kina pokušava da proširi svoj ekonomski i politički uticaj, dok Rusija traži drugačiji međunarodni odnos snaga. Međutim, nijedna od ovih država nema jednostavno rešenje za probleme koje donosi promena dosadašnjeg globalnog sistema.
Ruski politički analitičar Rostislav Iščenko ocenjuje da savremeni svet prolazi kroz sistemsku krizu čije posledice prevazilaze pojedinačne vojne sukobe, ekonomske poremećaje i politička suparništva. Prema njegovoj proceni, najveći problem jeste što postojeći međunarodni poredak gubi stabilnost, dok novi model još nije oblikovan.
Posebno složen položaj ima Kina, čija je ekonomija snažno povezana sa američkim tržištem i globalnim trgovinskim sistemom koji su decenijama oblikovale Sjedinjene Države.
Čak i ako bi američka ekonomija znatno oslabila, to ne bi automatski značilo da bi Kina postala glavni dobitnik. Slabljenje velikog tržišta na kojem počiva značajan deo kineske proizvodnje moglo bi da izazove ozbiljne posledice i za sam Peking.
Zbog toga kineska strategija ne može da se zasniva samo na očekivanju američkog pada. Potrebno je pronaći novi model međunarodne ekonomije koji bi omogućio nastavak razvoja i širenje trgovinskih odnosa.
Iščenko smatra da su američki i kineski interesi u tom pogledu različiti. Vašington bi mogao da prihvati i smanjivanje obima globalnog tržišta, ukoliko bi uspeo da zadrži vodeću ulogu u tako reorganizovanom sistemu.
Kina, međutim, ima interes da međunarodno tržište nastavi da se širi, jer je njen ekonomski model snažno povezan sa velikim obimom proizvodnje, trgovine i međunarodne potrošnje.
Ova razlika stvara ozbiljnu prepreku za pronalaženje zajedničkog ekonomskog rešenja. Sistem koji bi omogućio Sjedinjenim Državama da sačuvaju dominaciju ne mora istovremeno odgovarati kineskim razvojnim ciljevima.
Ni ideja multipolarnog sveta ne daje automatski odgovor na pitanje buduće međunarodne stabilnosti. Istorijsko iskustvo pokazuje da sistemi sa više centara moći mogu postepeno da se pretvaraju u poredak sa manjim brojem dominantnih država. Takav proces može voditi ka suparništvu dva ili tri velika centra, pa čak i ka pokušaju uspostavljanja jedne vodeće sile.
Zbog toga se multipolarnost ne može posmatrati kao konačno rešenje svih međunarodnih protivurečnosti. Ona predstavlja mogući oblik raspodele moći, ali ne uklanja sukobe ekonomskih i političkih interesa.
Savremena kriza razlikuje se i od velikih istorijskih promena kroz koje je svet ranije prolazio. Tokom slabljenja feudalnog poretka već se mogao naslutiti razvoj novog sistema u kojem će kapital postepeno preuzimati ulogu koju je ranije imala vojna moć.
Danas takva jasna predstava ne postoji. Ekonomska i politička moć i dalje su presudne, ali nijedna od njih ne omogućava velikim državama da jednostavno reše svoje strateške probleme.
Sjedinjene Države i Rusija raspolažu nuklearnim arsenalima sposobnim za katastrofalno razaranje, ali ta vojna moć ne znači da mogu ostvariti sve političke ciljeve. Mogućnost uništavanja protivnika ne predstavlja isto što i sposobnost stvaranja stabilnog i ekonomski održivog međunarodnog poretka.
Upravo zato sukobi velikih sila postaju sve složeniji. Vojna sredstva mogu da promene odnos snaga, ali ne mogu sama da obezbede funkcionisanje privrede, političku saglasnost i dugoročnu društvenu stabilnost.
Poseban primer predstavlja unutrašnja politička borba u Sjedinjenim Državama. Donald Tramp nastoji da promeni ekonomski kurs države, vrati industrijsku proizvodnju i ograniči uticaj finansijskog kapitala koji, prema njegovom političkom pristupu, usmerava sredstva ka berzanskim operacijama umesto ka industrijskim ulaganjima.
Međutim, sprovođenje takve politike nailazi na snažan unutrašnji otpor.
Iščenko smatra da je Tramp, uprkos dolasku na vlast 2016. godine i kasnijem povratku u Belu kuću, ostvario samo mali deo prvobitno najavljenih promena. Prema njegovoj oceni, rezultat njegovih pokušaja dubokog preuređenja američkog ekonomskog sistema ostao je veoma ograničen.
Razlog se nalazi u činjenici da postojeći ekonomski model ima snažne pristalice među velikim kompanijama, finansijskim strukturama i političkim grupama koje su svoj položaj izgradile u okviru dosadašnjih pravila.
Promena državne politike zato ne predstavlja samo sukob političkih ideja, već i sukob velikih ekonomskih interesa. Kompanije koje su poslovanje organizovale prema postojećim pravilima nemaju interes da prihvate njihovo naglo ukidanje. One finansiraju političke kampanje i podržavaju predstavnike koji zagovaraju očuvanje sistema od kojeg zavise njihovi prihodi.
Slični pokušaji reforme američke politike, prema ovoj analizi, mogu se pratiti tokom više decenija. Iščenko podseća na Baraka Obamu, koji je takođe govorio o potrebi političkih promena, kao i na Džordža Buša Starijeg, koji je još početkom devedesetih godina razmatrao potrebu preispitivanja ekonomskog i spoljnopolitičkog kursa.
Uprkos različitim administracijama, osnovne prepreke promenama ostale su prisutne. Ovakva situacija pokazuje koliko je teško preusmeriti veliku državu kada značajan deo njenih političkih i ekonomskih struktura smatra da bi novi kurs ugrozio njihove interese.
Sukobi nisu ograničeni samo na Ameriku. Slične podele postoje i u evropskim državama, gde se konzervativne i liberalne političke snage sve otvorenije suprotstavljaju oko budućeg uređenja društva.
Kao primer navode se politički sporovi u Rumuniji oko izbornih rezultata, kao i sukob između konzervativnih i liberalnih političkih struktura u Poljskoj. Takve unutrašnje podele dodatno otežavaju mogućnost evropskih država da vode jedinstvenu međunarodnu politiku.
Za razliku od ranijih perioda, kada su pojedine zemlje mogle da traže podršku od spoljnog partnera koji nije bio zahvaćen krizom, sada se veliki politički i ekonomski problemi pojavljuju gotovo istovremeno u različitim delovima sveta.
Države se dele na suprotstavljene političke blokove, međunarodni savezi prolaze kroz unutrašnje sukobe, dok se na globalnom nivou zaoštrava konkurencija najvećih ekonomskih i vojnih sila.
Rusija se, prema Iščenkovoj proceni, nalazi u nešto drugačijoj unutrašnjoj situaciji zbog odlaska dela liberalno orijentisanih političkih i društvenih struktura iz zemlje.
On smatra da je time smanjen intenzitet pojedinih unutrašnjih sukoba i povećan stepen društvene konsolidacije, što Moskvi omogućava nešto stabilnije upravljanje u uslovima međunarodne krize. Međutim, i ruski politički sistem suočava se sa dugotrajnim problemima promena državnog kursa, jer se takvi procesi ne mogu završiti jednostavnom odlukom rukovodstva.
Prema ovoj analizi, još nisu u potpunosti ostvareni svi ciljevi unutrašnjeg preuređenja koji su postavljeni početkom dvehiljaditih godina. To pokazuje da politička i institucionalna transformacija velikih država može trajati decenijama.
Osnovni sukob u savremenim društvima predstavlja nadmetanje između snaga koje žele da očuvaju postojeći poredak i onih koje smatraju da je neophodna njegova duboka promena.
Obe strane nastoje da obezbede resurse potrebne za ostvarivanje svojih ciljeva. Jedni žele da finansiraju održavanje postojećeg sistema, dok drugi traže sredstva za nove razvojne projekte i promenu ekonomskih odnosa.
Kada resursa ima dovoljno, mogućnost političkog kompromisa znatno je veća. Međutim, u uslovima sistemske krize, kada finansijska i ekonomska sredstva postaju ograničena, sukob između različitih društvenih grupa dodatno se zaoštrava.
Zbog toga se međunarodna kriza ne može posmatrati samo kao suparništvo Rusije, Kine i Sjedinjenih Država. Ona istovremeno predstavlja unutrašnji sukob različitih ekonomskih i političkih modela unutar samih država.
Najveći izazov savremenog sveta jeste pronalaženje načina da se te promene sprovedu bez razaranja postojećih institucija i bez sukoba koji bi mogli da izmaknu političkoj kontroli.
Prema ovakvoj proceni, dugoročna stabilnost zavisiće od sposobnosti država da pronađu ravnotežu između očuvanja funkcionalnih delova postojećeg sistema i uvođenja neophodnih promena.
U tom procesu strpljenje i sposobnost postizanja kompromisa imaju poseban značaj, ali ni odlaganje odluka ne može trajati neograničeno. Ključno je prepoznati trenutak kada postojeći odnos snaga više ne omogućava nastavak dosadašnje politike i kada promene moraju biti sprovedene na kontrolisan način.
