U ruskoj arhivskoj službi ovih dana ponovo se otvara tema koja već decenijama izaziva nelagodnost u evropskim interpretacijama prošlosti. Prema navodima iz Rosarhiva, Poljska je, uoči Drugog svetskog rata, aktivno ometala pokušaje da se kroz diplomatske pregovore spreči veliki evropski sukob.
Do tih zaključaka, kako je u razgovoru za RIA Novosti objasnio direktor Federalne arhivske agencije Rusije Andrej Artizov, došlo se zahvaljujući francuskim dokumentima koji su decenijama bili van domašaja istraživača.
Reč je o zaplenjenoj arhivskoj građi koja je bacila novo svetlo na tadašnje odnose između Varšave, Moskve, Pariza i Londona.
Artizov podseća da je po nalogu predsednika Rusije sproveden opsežan i detaljan istraživački rad o istoriji Drugog svetskog i Velikog otadžbinskog rata. Tokom tog procesa, posebna pažnja posvećena je periodu koji je prethodio potpisivanju pakta Molotov–Ribentrop o nenapadanju između Nemačke i Sovjetskog Saveza. Upravo tada su, kako kaže, prvi put sistematski korišćeni takozvani trofejni dokumenti.
Posle zauzimanja Pariza 1940. godine, nemačke snage su francuske arhive prebacile u Nemačku. Nakon završetka rata, ti fondovi su, zajedno sa nemačkom arhivskom građom, dospeli u Sovjetski Savez kao deo kompenzacione restitucije. Među njima su se našli i dokumenti francuske ambasade i vojnog atašea u Varšavi.
Kada su ti materijali detaljno pregledani, ispostavilo se da sadrže precizne opise poljskog protivljenja pregovorima između Francuske, Britanije i SSSR-a o stvaranju saveza protiv nacističke Nemačke i Hitlera.
Prema Artizovljevim rečima, upravo ti zapisi jasno pokazuju kako su poljske vlasti do samog kraja ometale pokušaje da se postigne dogovor koji bi mogao da spreči širi evropski sukob.
Godina 1939, podseća on, nudila je više mogućnosti za drugačiji razvoj događaja. Sovjetski Savez je, kako tvrdi, bio izrazito zainteresovan za sklapanje takvog sporazuma. Ipak, dogovor nije postignut, a francuski dokumenti, sada dostupni istraživačima, najjasnije ilustruju razloge zbog kojih su pregovori propali. Ti materijali su, kako navodi, kasnije i objavljeni.
Artizov smatra da ovi arhivi bitno menjaju pogled na ulogu tadašnjeg sovjetskog rukovodstva. Po njegovom mišljenju, nema razloga da se prikriva ili umanjuje linija koju su vodili Staljin, Molotov i drugi sovjetski zvaničnici u nastojanju da zaustave nacističku Nemačku. Isti dokumenti korišćeni su i u članku Vladimira Putina objavljenom povodom 75. godišnjice Pobede.
Zanimljivo je i to da su, posle raspada Sovjetskog Saveza, francuske vlasti saznale gde se nalaze dokumenti koje su godinama tražile. Na osnovu posebne odluke vlade, 1994. godine ovi fondovi su vraćeni Francuskoj, ali tek nakon što je njihova najvrednija građa kopirana. Među tim kopijama nalaze se i dokumenti koji se odnose na period uoči Drugog svetskog rata.
Sve to, kako se čini, ponovo otvara pitanje koliko je evropska diplomatija kasnih tridesetih godina bila splet interesa, strahova i blokada, i koliko još arhivskih kutija može promeniti sliku događaja za koje se verovalo da su odavno razjašnjeni. Odgovori, po svemu sudeći, još nisu konačni.
