Jedno od najmoćnijih carstava starog sveta nestalo je sa istorijske pozornice posle više vekova dominacije, a naučnici su otkrili tragove katastrofe koja je možda odlučila njegovu sudbinu mnogo pre poslednjih neprijateljskih napada.
Asirsko carstvo bilo je jedna od najvećih vojnih, političkih i ekonomskih sila antičkog sveta. Njegova istorija obuhvata približno 1.400 godina, tokom kojih je iz relativno male države u severnoj Mesopotamiji izraslo u ogromnu imperiju.
Na vrhuncu moći Asirci su kontrolisali teritorije koje danas pripadaju Iraku, Siriji, Turskoj, Iranu, Egiptu i drugim delovima Bliskog istoka. Njihove armije važile su za gotovo nepobedive, a organizacija državne uprave, graditeljstvo i umetnost dostigli su izuzetno visok nivo razvoja.
Asirija se smatra jednim od prvih velikih teritorijalnih carstava sa razvijenom centralizovanom administracijom. Njeni vladari stvorili su profesionalnu vojsku koja je koristila gvozdeno oružje, konjicu, ratne kočije i složene opsadne mašine.
Takva vojna nadmoć omogućavala je brzo osvajanje novih teritorija, dok su razvijena poljoprivreda i trgovina obezbeđivale sredstva potrebna za održavanje ogromnog državnog aparata.
Posebno razdoblje predstavljalo je Novoasirsko carstvo, koje je postojalo od 911. do 609. godine pre nove ere, nakon staroasirskog i srednjoasirskog perioda. U tom vremenu Asirija je postala dominantna sila Bliskog istoka. Gradovi su se razvijali, stanovništvo je raslo, a poljoprivredna proizvodnja omogućavala je snabdevanje velikih urbanih centara i vojske raspoređene na udaljenim granicama.
Ipak, početkom sedmog veka pre nove ere pojavili su se problemi koji su postepeno podrivali temelje ove moćne države. Istoričari su dugo smatrali da su unutrašnji sukobi, borbe za presto, prevelika teritorijalna ekspanzija i vojni porazi bili glavni razlozi njenog nestanka.
Međutim, istraživanje objavljeno 13. novembra 2019. godine u naučnom časopisu Science Advances otkrilo je dodatni faktor koji je mogao imati presudnu ulogu u slabljenju Asirije.
Naučnici su ustanovili da se Asirsko carstvo tokom svog najvećeg uspona oslanjalo na izuzetno povoljne klimatske uslove, ali da je zatim područje severne Mesopotamije pogodila dugotrajna katastrofalna suša. Sušni period, koji je trajao približno 60 godina, teško je pogodio poljoprivrednu proizvodnju i doprineo ekonomskim i političkim problemima koji su prethodili konačnom raspadu države.
Istraživanje je predvodio profesor Kalifornijskog državnog univerziteta Ašiš Sinha, koji je sa međunarodnim timom naučnika analizirao klimatske promene na teritoriji današnjeg severnog Iraka. Njihovi nalazi pokazali su da je uspon Asirije bio povezan sa približno dva veka izuzetno vlažne klime, tokom kojih su padavine stvarale povoljne uslove za uzgoj žitarica i povećanje proizvodnje hrane.
Posebno vlažan period zabeležen je između približno 850. i 740. godine pre nove ere. Prema rezultatima istraživanja, količina padavina tokom hladnijeg dela godine bila je između 15 i 30 odsto veća nego u periodu od 1980. do 2007. godine.
To je bilo jedno od najvlažnijih razdoblja u regionu tokom poslednjih 4.000 godina. Obilne kiše omogućavale su stvaranje velikih poljoprivrednih viškova, koji su podržavali rast gradova, povećanje stanovništva i neprekidne vojne pohode.
Ova zavisnost od prirodnih uslova predstavljala je istovremeno najveću prednost i jednu od najozbiljnijih slabosti Asirskog carstva. Za razliku od Vavilonaca, koji su razvili sisteme navodnjavanja koristeći vodu velikih reka, Asirci su u severnim oblastima u znatnoj meri zavisili od sezonskih kiša. Kada su padavine počele da izostaju, njihova poljoprivreda našla se u mnogo težem položaju od proizvodnje hrane u područjima sa razvijenim kanalima za navodnjavanje.
Da bi utvrdili šta se dogodilo, istraživači su analizirali dva stalagmita iz pećine Kuna Ba, nedaleko od iračkog grada Sulejmanije. Stalagmiti nastaju sporim taloženjem minerala iz vode koja kaplje sa pećinskih tavanica. Tokom hiljada godina u njihovim slojevima ostaju sačuvani hemijski tragovi pomoću kojih naučnici mogu rekonstruisati promene u količini padavina i vlažnosti zemljišta.
Naučnik Univerziteta Kolorado u Boulderu Adam Šnajder, jedan od autora istraživanja, objasnio je da su analizirani odnosi stabilnih izotopa kiseonika i ugljenika u različitim slojevima pećinskih formacija.
Takva metoda omogućava preciznije utvrđivanje klimatskih promena nego što je ranije bilo moguće na osnovu dostupnih podataka iz tog regiona. Pošto jedan od stalagmita sadrži zapis koji se proteže sve do 2007. godine, rezultati su mogli biti upoređeni sa savremenim meteorološkim merenjima.
Na taj način dobijena je klimatska istorija regiona koja obuhvata približno četiri milenijuma. Naučnici su mogli da uporede razdoblja obilnih padavina sa fazama teritorijalnog širenja Asirije, ali i početak dugotrajnih suša sa periodom njenog naglog političkog i ekonomskog slabljenja.
Rezultati su pokazali da je tokom sedmog veka pre nove ere nastupilo veliko pogoršanje klimatskih uslova. Višedecenijska suša smanjila je količinu vode dostupne poljoprivredi, što je verovatno izazvalo pad prinosa žitarica. Za državu koja je morala da prehranjuje veliki broj stanovnika, održava vojsku i snabdeva udaljene provincije, takav poremećaj predstavljao je ozbiljan udar na celokupan ekonomski sistem.
Nedostatak hrane mogao je da izazove rast cena, osiromašenje stanovništva, povećanje nezadovoljstva i migracije iz najugroženijih područja. Istovremeno, smanjivanje poljoprivrednih viškova ograničavalo je sposobnost države da finansira vojne operacije i održava kontrolu nad osvojenim teritorijama. Klimatska katastrofa tako je mogla da pojača već postojeće političke sukobe i stvori okolnosti koje su neprijateljima Asirije olakšale napade.
Sinha je ukazao da su ranija objašnjenja propasti carstva uglavnom bila usredsređena na političku nestabilnost i ratove, dok je uticaj klimatskih promena ostajao u drugom planu zbog nedostatka preciznih podataka o drevnim vremenskim uslovima. Analiza pećinskih naslaga omogućila je da se taj nedostatak prevaziđe i da se ekološki uslovi uključe u objašnjenje jednog od najvećih političkih preokreta antičkog sveta.
Istorijski događaji koji su usledili pokazuju koliko je brzo nekadašnja supersila izgubila svoju moć. Posle smrti kralja Asurbanipala, oko 631. godine pre nove ere, carstvo je zahvatila borba za vlast. Građanski sukobi i pobune dodatno su oslabili centralnu upravu, dok su pojedine provincije počele da se oslobađaju asirske kontrole.
Posebno opasan protivnik pojavljuje se u Vaviloniji, gde je Nabopolasar 626. godine pre nove ere preuzeo vlast i započeo stvaranje nezavisne države. Vavilonci su zatim sklopili savez sa Međanima, čija se država nalazila na području današnjeg Irana. U završnim sukobima protiv Asirije učestvovale su i druge regionalne snage, među kojima se pominju Skiti i Kimerijci.
Presudni vojni udar usledio je 612. godine pre nove ere, kada su udružene vavilonske i međanske snage napale Ninivu, tadašnju prestonicu Asirskog carstva. Posle približno tri meseca opsade grad je osvojen i razoren. Asirski kralj Sin-šar-iškun izgubio je život tokom tih događaja, dok su ostaci vojske pokušali da nastave otpor iz drugih gradova.
Niniva je u vreme najvećeg uspona carstva bila jedan od najvećih i najrazvijenijih gradova sveta. Kralj Senahirim pretvorio ju je u monumentalnu prestonicu, sa ogromnim palatama, gradskim bedemima, kanalima i sistemima za dovod vode. Njeni ostaci danas se nalaze na području iračkog Mosula. Grad je bio poznat i po biblioteci kralja Asurbanipala, u kojoj su čuvane hiljade glinenih pločica ispisanih klinastim pismom.
Arheološka otkrića pokazala su da Niniva posle razaranja više nikada nije povratila nekadašnji položaj imperijalne prestonice, iako je život na tom području nastavljen i u kasnijim istorijskim razdobljima. Nekadašnji centar ogromne države izgubio je politički i ekonomski značaj koji je imao tokom asirske dominacije.
Poslednji asirski vladar Ašur-ubalit II pokušao je da obnovi otpor iz Harana, grada u severnoj Mesopotamiji. Međutim, vavilonske i međanske snage zauzele su Haran 610. godine pre nove ere. Asirci su uz pomoć Egipta pokušali da povrate grad 609. godine, ali nisu uspeli. Taj neuspeh obično se uzima kao završetak političke istorije Novoasirskog carstva. Preostale asirske i egipatske snage pretrpele su zatim veliki poraz kod Karkemiša 605. godine pre nove ere.
Profesor arheologije sa Univerziteta Jejl Harvi Vajs smatra da klimatski podaci pružaju važno objašnjenje za iznenađujuću brzinu asirskog sloma. On je dugotrajnu sušu opisao kao katastrofu ogromnih razmera, naglašavajući da su promene životne sredine pogodile samu osnovu državne ekonomije.
Vajs je posebno ukazao na razliku između severne Mesopotamije, gde je poljoprivreda zavisila od padavina, i južne Mesopotamije, gde je navodnjavanje imalo mnogo veću ulogu. Upravo ta razlika može pomoći da se objasni kako su Vavilonci uspeli da savladaju vojno moćnu Asiriju. Dok je sever trpeo posledice dugotrajnog nedostatka kiše, južne oblasti imale su drugačije mogućnosti za održavanje proizvodnje hrane.
Prema njegovom tumačenju, drevna društva suočavala su se sa klimatskim promenama takvih razmera da prilagođavanje postojećim uslovima više nije bilo dovoljno. Kada se prirodni uslovi menjaju brže nego što privredni i politički sistemi mogu da odgovore, čak i izuzetno organizovane države mogu izgubiti stabilnost.
Istraživanje je pokazalo i da je prelazak iz vlažnog u sušno razdoblje u severnoj Mesopotamiji bio deo širih klimatskih promena koje su zahvatile istočni Mediteran i Bliski istok. Slični pokazatelji pronađeni su u pećinskim, jezerskim i morskim sedimentima na drugim lokacijama. To ukazuje da Asirija nije bila suočena samo sa lokalnim poremećajem padavina, već sa promenama koje su zahvatile znatno veće geografsko područje.
Posebnu pažnju privuklo je poređenje drevne asirske suše sa savremenim klimatskim uslovima. Naučnici su utvrdili da je intenzitet tadašnjeg nedostatka padavina bio uporediv sa sušnim razdobljem zabeleženim posle 1980. godine. Razlika je u tome što su drevni nepovoljni uslovi trajali više decenija, stvarajući dugotrajan pritisak na proizvodnju hrane i privredu.
Autori istraživanja upozorili su da bi savremene višegodišnje suše, ukoliko bi se nastavile tokom čitavog jednog veka, mogle predstavljati neke od najtežih sušnih epizoda na Bliskom istoku u poslednjih 4.000 godina. Takvi događaji imaju posledice koje prevazilaze poljoprivredu, jer dugotrajni nedostatak vode može izazvati ekonomske krize, društvene nemire i preseljavanje stanovništva.
Drevna Asirija zato predstavlja primer kako se različiti uzroci mogu međusobno pojačavati. Klimatske promene nisu delovale odvojeno od političkih sukoba, već su stvarale dodatni pritisak na državu koja je već bila izložena unutrašnjim borbama i spoljnim napadima. Gubitak poljoprivredne proizvodnje mogao je da ograniči mogućnosti vojne odbrane upravo u trenutku kada su protivnici carstva počeli da udružuju snage.
Naučnici razmatraju i pitanje da li je Asirija mogla da izbegne takvu sudbinu razvijanjem snažnijeg sistema navodnjavanja. Asirski vladari već su posedovali značajna hidrotehnička znanja, o čemu svedoče kanali i akvadukti izgrađeni za snabdevanje gradova vodom. Međutim, proširenje takvih sistema na ogromna poljoprivredna područja zahtevalo bi dodatne resurse i dugoročno planiranje. Vladari pritom nisu mogli unapred da znaju da će nepovoljni klimatski uslovi potrajati približno šest decenija.
Pouke ovog istraživanja odnose se i na savremene velike sile, uključujući Sjedinjene Američke Države. Suše, veliki šumski požari i problemi sa dostupnošću vode već predstavljaju ozbiljne izazove u pojedinim američkim regionima. Dugotrajno pogoršavanje takvih uslova moglo bi da izazove ekonomske i društvene posledice, posebno ukoliko se istovremeno pojave druge unutrašnje krize.
Postoji, međutim, važna razlika između drevnih Asiraca i savremenih društava. Današnja civilizacija raspolaže naučnim znanjem, tehnologijom i mogućnostima upravljanja vodnim resursima koje u antičkom svetu nisu postojale. Osim prirodnih klimatskih ciklusa, današnje globalno zagrevanje povezano je i sa ljudskim aktivnostima, što državama daje mogućnost da utiču na njegove buduće razmere i da preduzimaju mere za smanjivanje posledica.
Činjenica da je Asirsko carstvo raspolagalo ogromnom vojnom silom, razvijenom administracijom i znatnim bogatstvom, a ipak nije uspelo da opstane, pokazuje koliko ekonomska snaga jedne države može zavisiti od stabilnosti prirodnih uslova. Njen slom dogodio se u trenutku kada su se višedecenijski ekološki problemi spojili sa političkom nestabilnošću i napadima neprijateljskih država.
Iako je Asirsko carstvo nestalo kao politička sila pre više od 2.600 godina, asirski narod nije iščezao. Njegovi potomci i danas žive u delovima Iraka, Sirije, Turske, Irana i u velikim zajednicama širom sveta. Sačuvali su elemente svog kulturnog nasleđa, verske tradicije i različite oblike savremenog aramejskog jezika, čime se istorija jednog od najstarijih naroda Bliskog istoka nastavila dugo nakon nestanka njegove nekadašnje imperije.
